Бала дыбыстарды дұрыс айта ма?

Сабаққа сюжеттік суреттер мен үйдегі балалар кітаптарындағы таныс шығармалардан иллюстрациялар таңдап, оларды баланың назарына ұсыныңыз.

Баламен бірге сюжеттік суреттерді (мысалы: «Орманда», «Үстелде») қарап шығып, көрсеткен суреттердегі заттарды атауды сұраңыз. Маңыздысы — бала заттарды өз бетімен атауы тиіс, сізді қайталауы емес; сол кезде ғана дыбыстарды айту деңгейін нақтырақ бағалай аласыз. Бала айтқан сөзді дәл жазып алыңыз. Егер сөз қате айтылса, баладан оны сізден кейін тағы бір рет қайталап айтуын сұраңыз. Тағы да баланың айтқанын жазып алыңыз.

Егер сізден кейін бала сөзді дұрыс айтса, онда сөйлеудегі ауытқушылық аз дәрежеде, дыбысты қою жұмысы қажет емес — сіз өз күштеріңізбен дыбысты буындарда, сөздерде және сөйлемдерде қалыптастыра аласыз. Әр дыбыс түрлі тіркестерде тексеріледі, сондықтан зерттеліп отырған дыбыс бар бірнеше заттарды атауды ұсыныңыз.

Қатты және жұмсақ дыбыстарды бөлек тексеріңіз. Мысалы, жиі бала жұмсақ [л’] дыбысын айта береді де, ата-аналар бала қатты [л] дыбысын айта алмайтынын байқамай қалады.

Қандай бұзылыстарды байқауыңыз мүмкін?

1. Бала мүмкін дыбысты мүлде айтпайды (мысалы: волк — «вок»).
2. Бір дыбысты басқа дыбысқа ауыстырады (мысалы: мишка — «миска»).
3. Дыбысты бұрмалайды, яғни орыс тілінде жоқ басқа дыбыспен алмастырады. Мысалы, сыбыс дыбыстарды тіс арасынан тілдің ұшын шығарған күйде айтады.
4. Дыбысты тұрақсыз қолданады. Бір сөздерде дыбысты дұрыс айта алады, ал басқа сөздерде — жоқ; не болмаса дыбысты жалғыз арада (изолированно) айта алады, ал сөздерде қолданбайды. (Мысалы, р‑р‑р деп үре алады, бірақ «рыба» сөзін «лыба» деп айтады, «корова» сөзін «колова» деп айтады.)

Дыбыстарды қалыпты айтудың сипаттамасын мұқият зерттеңіз. Айна қолдана отырып, ауыз, тіл, ерін, тіс және жақтың дұрыс орналасуын сезініп, оларды оңай қайталап үйреніңіз — қажет кезде балға қалай айтылатынын көзбен көрсетіп, түсіндіріп, дұрыс үлгі көрсету үшін.

1‑ші, 2‑ші және 4‑ші жағдайларда сіз дыбыстың дұрыс айтылу сипаттамасына сүйене отырып, имитация арқылы баладан дұрыс дыбысты үйретіп алсаңыз болады. Егер дыбыс әлі де шықпаса, бұл балада сөйлеу аппараты бұлшықеттері жеткіліксіз дамыған болуы мүмкін.